'De stadt Alkmaer met haare dorpen’: uitgave manuscript uit 1740 van de hand van van Gijsbert Boomkamp met dorpsbeschrijvingen van Noord-Holland

Over het manuscript

De topografie stond in de eerste decennia van de achttiende eeuw sterk in de belangstelling. Er verscheen een grote hoeveelheid stad- en dorpsbeschrijvingen, vaak uitbundig geïllustreerd. De bekende topografische tekenaar Cornelis Pronk, bij wie Gijsbert ooit een jaar tekenlessen had gevolgd, begon rond 1725 met het tekenen van dorpsgezichten voor onder meer dit soort uitgaven. Pronk tekende ook in Alkmaar en in de dorpen rondom de stad. Gijsbert kende Pronk en liet zich wellicht inspireren door het voorbeeld van zijn voormalige meester. Ook zijn vrienden wist Boomkamp enthousiast te maken voor de topografie. In 1740 trokken Gijsbert en een vijftal van zijn vrienden in de periode van april tot augustus erop uit. Ze bezochten een zestigtal dorpen in de wijde omgeving van Alkmaar waar zij de bezienswaardigheden bekeken en op enigszins systematische wijze een verslag maakten over wat zij zagen. Boomkamp werkte hun aantekeningen nader uit in het manuscript De stadt Alkmaer met haare dorpen, wat nu wordt uitgegeven. De in het manuscript behandelde dorpen en gehuchten zijn gelegen in de huidige gemeenten Alkmaar, Anna Paulowna, Bergen, Den Helder, Graft-De Rijp, Harenkarspel, Heerhugowaard, Heiloo, Langedijk, Niedorp, Schagen, Schermer en Zijpe.

Voorbeeld van twee bladzijden uit 'De stadt Alkmaer met haare dorpen'

Het manuscript is helaas onvoltooid gebleven. Zo wordt Alkmaar nauwelijks behandeld en zijn van Den Helder en Huisduinen wel afbeeldingen aanwezig, maar ontbreken de beschrijvingen. Overal in het manuscript zijn lege bladzijden te vinden, waar Boomkamp blijkbaar aanvullingen had gepland. De kern van het manuscript bestaat uit de dorpsbeschrijvingen. Boomkamp en zijn vrienden gingen volgens een vast stramien te werk, zij het dat de ene beschrijving vollediger is dan de andere en de verschillende onderwerpen ook niet altijd in dezelfde volgorde worden behandeld. Vaste items zijn de ligging van het dorp ten opzichte van Alkmaar, het aantal huizen, de kerkelijke en bestuurlijke indeling, alsmede de belangrijkste gebouwen van het dorp met de zich daarin bevindende bijzonderheden.

Wat de gebouwen betreft, wordt het uitvoerigst ingegaan op de oude dorpskerken. De maten van het gebouw worden gegeven, de eventuele aanwezigheid van tufsteen wordt vermeld, klok en uurwerk komen aan bod en uitgebreid wordt ingegaan op de opschriften die te vinden zijn op voorwerpen in het gebouw, zoals bijzondere grafmonumenten en beschilderde borden en kerkramen. Veelal wordt de volledige tekst ervan weergegeven. De waarde van het manuscript ligt met name in deze beschrijvingen, omdat veel gebouwen en voorwerpen vandaag de dag niet meer bestaan. Het spreekt vanzelf dat Boomkamp en zijn vrienden geen wetenschappelijke uitgave voor ogen hadden. Zo zijn de teksten van de opschriften niet altijd lettergetrouw overgenomen, wat te controleren valt aan de hand van nu nog bestaande opschriften en oudere standaardwerken. Iedere dorpsbeschrijving is verluchtigd met een of meer vrij eenvoudige pentekeningen.

Tekening van het kerkje van Sint Pancras in het manuscript

De tekeningen zijn door Boomkamp zelf vervaardigd en geven de situatie weer zoals die rond 1740 was. Afgebeeld is meestal de dorpskerk met directe omgeving. Het handschrift van De stadt Alkmaer met haare dorpen bevindt zich in de Collectie Aanwinsten van het Regionaal Archief Alkmaar, samen met andere nooit gepubliceerde manuscripten van Boomkamp

Over Gijsbert Boomkamp

Gijsbert Boomkamp werd rond 1702 in Alkmaar geboren als zoon van de huisschilder Cornelis Jansz Boomkamp, sinds 1699 tevens predikant van de Friese doopsgezinde gemeente te Alkmaar. Boomkamp werd door zijn vader opgeleid voor de koophandel, al heeft hij ook een tijd lang tekenlessen gevolgd bij Cornelis Pronk in Amsterdam. Later bezat hij samen met zijn vrouw een kaarsen- en azijnmakerij aan de zuidzijde van het Luttik Oudorp. Gijsbert werd redelijk welvarend. Daar hoorden ook bestuursposten bij: zo komen we hem vanaf januari 1743 tegen als regent van het Wildemanshofje. Hij overleed in 1755 na het breken van een been. Boomkamp was een man met vele interesses. Niet alleen geschiedenis boeide hem, maar ook biologie, natuur- en aardrijkskunde. Een nooit uitgegeven manuscript van zijn hand, met de titel Verscheiden natuurlijke waarnemingen, begonnen A^o 1739, legt getuigenis af van de belangstelling die Gijsbert had voor allerlei ‘natuurlijke’ waarnemingen. Hij noteerde hierin zijn bevindingen over allerlei onderwerpen zoals de metamorfose van rups tot vlinder, de ontwikkeling van het weer, het noorderlicht, kometen, bijzonnen en de vorming van ijs en ijskristallen. Boomkamp wisselde de resultaten van zijn onderzoekingen uit met andere leden van het Collegium Physicum Harlemense, waar hij zich bij had aangesloten. Dit was een informeel natuurkundig genootschap dat in 1697 in Haarlem was opgericht en waarvan Jan Trioen secretaris was. Gijsbert had blijkens de aantekeningen in zijn Verscheiden natuurlijke waarnemingen ook contact met de groep wetenschappers die vanaf 1706 op Huize Zwanenburg in Halfweg meteorologische waarnemingen bijhield. Het meest bekend is Boomkamp geworden door zijn zijn boek: Alkmaer en deszelfs geschiedenissen uit de nagelatene papieren van Simon Eikelenberg, en veele andere echte stukken en bescheiden beschreven. Het werk behandelt in kroniekvorm de geschiedenis van Alkmaar van 1300 tot 1600. Boomkamps boek is door geschiedschrijvers altijd gunstig beoordeeld vanwege de betrouwbaarheid ervan en de kritische instelling. Een gepland tweede deel, met onder meer een beschrijving van de publieke gebouwen en kerken, is nooit geschreven.